Po upadku prawosławnego Konstantynopola − Drugiego Rzymu − Moskwa ogłosiła się Trzecim Rzymem – duchową następczynią chrześcijaństwa bizantyjskiego i jednocześnie wysunęła roszczenia do wszystkich ziem Rusi Kijowskiej[1].

By swe żądania wcielić w czyn, korzystając, jako terytorium lenne Złotej Ordy, ze wsparcia i pomocy Tatarów, rozpoczęła działalność niszczycielską wobec Wielkiego Księstwa Litewskiego. W jej wyniku w latach 1470-1480 kilka małych księstw na wschodzie Litwy przeszło pod protektorat Moskwy.

W 1481 roku w Wielkim Księstwie Litewskim został wykryty tajny spisek agentów moskiewskich: Fedora Bielskiego, Iwana Olszańskiego i Michała Olelkowicza. Po 27 latach kolejny zdrajca, marszałek nadworny litewski Michał Gliński, też spiskował z Moskwą. Podczas III wojny litewsko-moskiewskiej przeszedł w 1508 roku ze swoimi wojskami na stronę Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i próbował wzniecić bunt na kresach przeciwko wielkiemu księciu litewskiemu i zarazem królowi polskiemu Zygmuntowi I Staremu. W tym samym roku rebelianci oblegali Żytomierz. Na szczęście, nie udało im się zdobyć miasta. Bunt Glińskiego zakończył się jego ucieczką do Moskwy. Wielu historyków uważa, że był to początek moskiewskiej polityki wywrotowej przeciwko Wielkiemu Księstwu Litewskiemu oraz Koronie Polskiej. Zdaniem Aleksandry Efimienko [prof. honoris causa Uniwersytetu Petersburskiego – aut.] za działaniami zbuntowanych książąt wyraźnie stały wpływy tzw. zbieraczy ziem ruskich, czyli kniaziów, którzy starali się zagarnąć jak najwięcej ziem dla Moskwy[2]. Oczywiście, prowokacyjna polityka Wielkiego Księstwa Moskiewskiego wywołała ostrą reakcję ze strony Litwy, która wyraziła się w serii wojen litewsko-moskiewskich. Żytomierzanie z wojewodami kijowskimi i starostami żytomierskimi na czele aktywnie uczestniczyli w tych wojnach przeciwko Moskwie.

Taka sytuacja nie sprzyjała rozwojowi gospodarczemu Żytomierza, bo miasto było położone w strategicznie ważnym i bardzo niespokojnym regionie państwa litewskiego. W czasie wojen litewsko-moskiewskich Moskwa często zawierała sojusze z Chanatem Krymskim. Gdy Wielkie Księstwo Litewskie prowadziło walki na północnym wschodzie, w tym samym czasie Tatarzy w porozumieniu z Moskwą niszczyli i dewastowali południowe regiony kraju. Najbardziej ucierpiały zamki na kresach południowo-wschodnich, wśród nich Żytomierz.

Rozwój miasta utrudniało sąsiedztwo z Dzikimi Polami, gdzie grasowały dzikie hordy Eurazji. W tym czasie Żytomierz przeżył 80 ataków ze strony koczowników stepowych. Nierzadko w wyniku napaści miasto było doszczętnie niszczone i długo leżało w ruinach i zgliszczach. Najstraszniejsze konsekwencje dla Żytomierza miały najazdy tatarskie w latach 1461-1482. W 1482 roku, kiedy chan Mengli I Girej najechał na województwo kijowskie, miasto doznało znacznych szkód − jak to potwierdza rewizja zamku żytomierskiego z 1545 roku[3] − mimo że nie zostało zdobyte.

W programie telewizyjnym Historia Ukrainy (producent Star Media), opartym na fundamentalnych pracach historyków ukraińskich: Mychajła Hruszewskiego, Natalii Połonskiej-Wasylenko, Dmytra Doroszenki, Dmytra Jawornyckiego oraz innych, wydarzenia te zostały naświetlone w następujący sposób: „W roku 1480 chan krymski Mengli I Girej zawarł sojusz z wielkim kniaziem moskiewskim Iwanem III. Zachęcony darami z Moskwy chan dwa lata później z ogromną hordą przybył nad brzegi Dniepru. Tatarzy zdobyli wówczas Kijów, zdewastowali go i spalili Ławrę Peczerską. Aby powiadomić o swoim zwycięstwie, Mengli Girej wysłał w darze Iwanowi III złoty kielich i patenę z Soboru Sofijskiego w Kijowie. Wielki książę − według rosyjskiego historyka Karamzina − »dziękował chanowi i obiecał nadal wiernie przestrzegać warunków ich sojuszu«. Potem Mengli Girej przez kilka lat niszczył Podole, Wołyń, a nawet dotarł do ziemi białoruskiej”.

Najazdy przetrwały tylko cztery grody: Żytomierz, Bracław, Czerkasy i Kaniów, reszta miast przygranicznych została zniszczona i spalona. Po spustoszeniu dokonanym przez Tatarów w 1482 roku król uwolnił mieszczan żytomierskich od obowiązku stacji wojskowych i podwód[4].

Włodzimierz Iszczuk

ZOBACZ TAKŻE:

Żytomierz w XIV-XV w. Strażnica Wielkiego Księstwa Litewskiego

PRZYPISY

  1. James H. Billington, Ikona i topór. Historia kultury rosyjskiej, Kraków 2008, s. 53-54.
  2. Aleksandra Efimienko, Historia narodu ukraińskiego, Sankt Petersburg 1907 (przedruk Kijów 1990), s. 104-108.
  3. Aleksander Walerian Jabłonowski, Rewizja zamków ziemi wołyńskiej w połowie XVI wieku, [w:] Źródła dziejowe, t. 6, Warszawa 1877.
  4. Archiwum Rosji Południowo-Zachodniej, cz. VII, t. 1, s. 135.